De Nederlandse Spoorwegmaatschappij (NS) en de Commissie voor de Nederlandse Boekenweek (CPNB) hebben decennialang een uniek partnership onderhouden dat lezen en reizen met elkaar verbond. Dit samenwerkingsverband culmineerde in de traditionele "Vrij Reizen Dag" op de laatste zondag van de Boekenweek. Tijdens deze dag konden duizenden reizigers, in bezit van het specifieke Boekenweekgeschenk, onbeperkt en gratis met de trein door Nederland reizen. Deze traditie, die al achttien keer is georganiseerd, was niet alleen een marketingacties, maar een strategische inspanning om de reistijd te benutten als leestijd. Echter, de uitbraak van de coronapandemie in 2020 heeft deze traditie fundamenteel verstoord, wat leidde tot het uitstellen en uiteindelijk het afschaffen van de gratis reisdag. Deze verandering markeert een overgang van een vaste jaarlijkse gebeurtenis naar een nieuw vorm van samenwerking die de nadruk legt op het lezen in de trein als ontspanning, zonder de specifieke gratis reisdag als centraal punt.
De kern van het systeem lag in het Boekenweekgeschenk. Dit was een boek dat door een uitgeroepen auteur werd geschreven en als cadeautje werd uitgereikt bij de aankoop van een Nederlandstalig boek ter waarde van minimaal twaalf euro vijftig tijdens de Boekenweek. Dit boek fungeerde als vervoerbewijs. De mechanismen voor het gebruik ervan evolueerden door de jaren heen. In de vroege jaren diende het boek uitsluitend als fysiek bewijs bij controle door conducteurs. Later, met de digitalisering van vervoersbewijzen, werd het mogelijk om de vierkante barcode op de achterkant van het boek of de QR-code van de digitale versie te scannen aan de poortjes van de stations. Deze technologische evolutie maakte het proces soepeler voor de reiziger, aangezien het in- en uitchecken mogelijk werd gemaakt via de poortjes, in plaats van uitsluitend te vertrouwen op controleurs.
Het succes van deze actie was aanzienlijk. In het jaar waarin de 83e Boekenweek plaatsvond, maakten ruim tweehonderdveertigduizend reizigers gebruik van dit aanbod. Het aantal oplopend tot tweehonderdvijftigduizend reizigers in een ander jaar. Deze cijfers tonen aan dat de combinatie van lezen en reizen een grote aantrekkingskracht heeft voor een breed publiek. De actie was niet beperkt tot de NS-treinen alleen; het Boekenweekgeschenk gold ook voor treinen van andere vervoerders zoals Arriva, Connexxion, Breng, Syntus en Veolia, wat de bereikbaarheid binnen het Nederlandse spoorwegnetwerk maximaliseerde. De geldigheid strekte zich uit over de tweede klas in alle binnenlandse treinen, inclusief de internationale routes zoals de Intercity naar Brussel en Berlijn, en de ICE-treinen, zonder dat er toeslagen voor de Intercity Direct werden gevraagd.
De Ontwikkeling van de Vrij Reizen Dag
De traditie van gratis reizen met het Boekenweekgeschenk is een fenomeen dat al meer dan twintig jaar heeft bestaan. NS was gedurende deze periode hoofdsponsor van de Boekenweek. Het concept was eenvoudig maar effectief: op de laatste zondag van de Boekenweek mocht iedereen die het specifieke Boekenweekgeschenk bezat, de trein in stappen zonder extra kosten. Dit was de 18e keer dat NS deze mogelijkheid bood, wat aantoont dat het een vast onderdeel was van de Nederlandse cultuur van lezen en reizen.
Elk jaar had de Boekenweek een specifiek thema en een specifiek Boekenweekgeschenk. In het jaar van de 84e Boekenweek was het geschenk "Jas van Belofte" van de auteur Jan Siebelink. Dit boek maakte het mogelijk om op zondag 31 maart een hele dag onbeperkt te reizen. Het mechanisme was dat bij aankoop van een Nederlandstalig boek ter waarde van minimaal twaalf euro vijftig, de klant het Boekenweekgeschenk gratis ontving. Het boek zelf diende als vervoerbewijs. De auteur Jan Siebelink reisde zelf mee in de trein om reizigers en fans te ontmoeten, samen met andere schrijvers zoals Murat Isik, de schrijver van het Boekenweekessay. Deze persoonlijke aanwezigheid van de auteurs versterkte de binding tussen literatuur en vervoer.
In een eerder jaar, tijdens de 83e Boekenweek met het thema "Natuur", was het Boekenweekgeschenk "Gezien de Feiten" van Griet op de Beeck. Ook zij reed mee in de trein en was verbaasd over het enorme aantal reizigers dat met haar boek in de trein zat. Het aantal reizigers dat gebruik maakte van het gratis reizen bedroeg ruim 250.000 personen. De reden voor dit aanbod was dat NS de Boekenweek sponsort en het lezen in de trein wil stimuleren. De NS ziet reizen met de trein als tijd voor jezelf, een moment om te verdwijnen in een goed boek.
Een andere editie, de 14e keer dat NS deze mogelijkheid bood, vond plaats op zondag 15 maart. Het Boekenweekgeschenk was "De zomer hou je ook niet tegen" van auteur Dimitri Verhulst. Tijdens deze dag kon het boek als vervoerbewijs dienen voor heel Nederland. De auteur reed zelf mee om reizigers te verrassen door voor te lezen en de boeken te signeren. Dit jaar was het voor het eerst mogelijk om met het Boekenweekgeschenk de poortjes op de stations te openen. Reizigers konden de vierkante barcode op het boek scannen aan de poortjes, wat het proces efficiënter maakte dan de eerdere methode van controle door conducteurs.
De Boekenweek zelf wordt georganiseerd door de CPNB en vond plaats in maart. In 2015 liep de Boekenweek van 7 tot en met 15 maart met als thema 'waanzin' en het motto 'Te gek voor woorden'. Het Boekenweekgeschenk was een cadeautje voor iedereen die tijdens de Boekenweek voor minimaal twaalf euro vijftig aan Nederlandstalige boeken kocht. De NS ondersteunde ook andere leesbevorderende campagnes zoals de NS Publieksprijs en de campagne "Tijd voor lezen". Volgens statistieken had 75% van de reizigers iets te lezen bij zich in de trein, wat de logica achter de actie ondersteunt: reizen is tijd voor jezelf en een perfecte gelegenheid om te lezen.
De Impact van Corona op de Traditie
Het jaar 2020 vormde een keerpunt voor deze traditie. De coronapandemie gooide roet in het eten van de geplande gratis reisdag. De oorspronkelijke planning was dat reizigers op zondag 15 maart, de laatste dag van de Boekenweek, gratis mochten reizen met het Boekenweekgeschenk geschreven door Annejet van der Zijl. Echter, door de landelijke coronamaatregelen die waren genomen, verwachte NS dat weinig mensen zin zouden hebben om te reizen. Om deze reden besloot NS de gratis dag reizen uit te stellen naar een andere dag.
Dit uitstel was een direct gevolg van de verandering in reisgedrag door de pandemie. De NS en de CPNB besloten dat de "Vrij Reizen Dag" de afgelopen jaren niet doorging en dat deze ook niet meer terugkomt. Dit betekent dat de specifieke dag waarop duizenden reizigers gratis mochten reizen met het Boekenweekgeschenk als een vast punt op de kalender is afgeschaft. De samenwerking tussen NS en CPNB is echter niet verbroken, maar krijgt een nieuwe invulling.
In plaats van de gratis reisdag, blijft NS reizigers inspireren met lezen. De focus verschuift van een enkelvoudige dag van gratis reizen naar een bredere aanpak waarbij reizen met de trein wordt gepresenteerd als tijd voor jezelf, met name tijd om te verdwijnen in een goed boek. De NS blijft de samenwerking voortzetten door campagnes als "Zomerlezen" en de NS Publieksprijs te ondersteunen. De kernboodschap blijft hetzelfde: in de trein kun je je reistijd invullen zoals jij wilt, met name door te lezen.
De beslissing om de gratis reisdag niet meer terug te laten komen, was een strategische keuze. De traditie van de "Vrij Reizen Dag" was afhankelijk van een grote massa reizigers die zich op de trein durfden te begroeten, maar door de coronamaatregelen en de veranderde reisgewoonten was dit niet meer haalbaar of zinvol. De NS kiest ervoor om de nadruk te leggen op het concept van "Tijd voor Lezen" als een continu proces, in plaats van een eenmalige gebeurtenis. Dit betekent dat de NS blijft investeren in het stimuleren van lezen tijdens het reizen, maar niet meer via het mechanisme van een gratis reisdag met een specifiek boek als vervoerbewijs.
Techniek en Toegang: Van Barcode tot Poortjes
De manier waarop het Boekenweekgeschenk als vervoerbewijs functioneerde, onderging een belangrijke technologische evolutie. In de eerste jaren van de samenwerking diende het boek uitsluitend als fysiek bewijs bij controle door conducteurs. De reiziger moest het boek tonen aan de conducteur wanneer deze controleerde. Dit was een handmatige methode die afhankelijk was van de aanwezigheid van het boek en de bereidheid van de reiziger om het te tonen.
In een latere fase werd het systeem geüpdatet. Het werd mogelijk om de vierkante barcode op de achterkant van het gedrukte boek of de QR-code op de eerste pagina van de digitale versie te gebruiken. Deze codes konden worden gescand aan de poortjes van de stations. Dit maakte het in- en uitchecken mogelijk, wat het proces efficiënter en sneller maakte voor de reiziger. De introductie van de poortjes betekende dat reizigers niet meer afhankelijk waren van de aanwezigheid van een conducteur voor toegang tot de trein.
De geldigheid van het Boekenweekgeschenk strekte zich uit over een breed scala aan vervoerders. Het was geldig voor NS-treinen, maar ook voor treinen van andere maatschappijen zoals Arriva, Connexxion, Breng, Syntus en Veolia. Dit zorgde voor een naadloze reiservaring binnen het Nederlandse spoorwegnetwerk. Het Boekenweekgeschenk gold voor de tweede klas in alle binnenlandse treinen van NS en op het binnenlandse deel van internationale routes zoals de IC Brussel, IC Berlijn en de ICE. Voor de Intercity Direct was daarnaast geen toeslag verschuldigd.
De technische implementatie van de barcode en QR-code was een cruciale stap om de ervaring te verbeteren. Reizigers die tijdens hun reis langs een station kwamen waar alle poortjes waren geactiveerd, konden direct gebruikmaken van de code op het Boekenweekgeschenk. Dit verminderde de wachttijden bij de poortjes en maakte de toegang tot de trein soepeler. De mogelijkheid om het e-Boekenweekgeschenk te gebruiken, betekende ook dat reizigers niet afhankelijk waren van een fysiek boek om te reizen.
De Rol van Auteurs en Cultuur
Een uniek kenmerk van de Boekenweek was de persoonlijke betrokkenheid van de auteurs van het Boekenweekgeschenk. Zij reisden zelf mee in de trein om reizigers te ontmoeten, voor te lezen en boeken te signeren. In het jaar van de 84e Boekenweek reisden Jan Siebelink en Murat Isik samen in treinen tussen Utrecht, Arnhem en Deventer. In een ander jaar reisde Griet op de Beeck mee en was verbaasd over de hoeveelheid reizigers die met haar boek in de trein zat. In een andere editie reed Dimitri Verhulst mee om reizigers te verrassen door voor te lezen en het Boekenweekgeschenk te signeren.
Deze interactie tussen auteur en reiziger was een essentieel onderdeel van de cultuur van de Boekenweek. Het versterkte de binding tussen literatuur en vervoer en gaf reizigers een unieke ervaring. De aanwezigheid van de auteur maakte de reis levend en betekenisvol. Het was niet alleen een gratis reis, maar een culturele gebeurtenis waarbij literatuur centraal stond.
De NS ziet reizen met de trein als tijd voor jezelf, een moment om te verdwijnen in een goed boek. De campagne "Tijd voor Lezen" benadrukt dat 75% van de reizigers iets te lezen bij zich heeft in de trein. Dit getuigt van een diepe integratie van lezen in het reisgedrag. De NS blijft deze traditie voortzetten door campagnes als de NS Publieksprijs te ondersteunen.
Overzicht van de Boekenweekgeschenken en Reizigersaantallen
De onderstaande tabel geeft een overzicht van de verschillende edities van de Boekenweek, de bijbehorende Boekenweekgeschenken, de auteurs en het aantal reizigers dat gebruik maakte van het gratis reizen.
| Jaar / Editie | Thema | Boekenweekgeschenk | Auteur | Aantal Reizigers | Opmerkingen |
|---|---|---|---|---|---|
| 83e Boekenweek | Natuur | Gezien de Feiten | Griet op de Beeck | Ruim 250.000 | Auteur reed mee; verbaasd over het aantal reizigers |
| 84e Boekenweek | - | Jas van Belofte | Jan Siebelink | Duizenden | Murat Isik reisde ook mee tussen Utrecht, Arnhem en Deventer |
| 14e keer NS aanbod | Waanzin | De zomer hou je ook niet tegen | Dimitri Verhulst | Ongeveer 240.000 | Eerste keer met poortjes; auteur signeerde en las voor |
| 2020 (Gepland) | - | Boekenweekgeschenk | Annejet van der Zijl | Uitgesteld | Uitgesteld door coronamaatregelen; niet doorgegaan |
De tabel toont de consistentie van de traditie en de grote belangstelling van het publiek. Het aantal reizigers varieerde tussen 240.000 en 250.000, wat aantoont dat de actie een groot succes was. De aanwezigheid van de auteurs en de mogelijkheid om te lezen in de trein was een sleutelfactor voor dit succes.
De Toekomst van Lezen en Reizen
Met het afschaffen van de "Vrij Reizen Dag" verandert de dynamiek van de samenwerking tussen NS en CPNB. De focus verschuift van een eenmalige gratis reisdag naar een breder concept van "Tijd voor Lezen". De NS blijft de Boekenweek sponsoren en ondersteunt leesbevorderende campagnes zoals de NS Publieksprijs en Zomerlezen. Het doel blijft hetzelfde: het stimuleren van lezen tijdens het reizen met de trein.
De NS ziet reizen met de trein als tijd voor jezelf, een moment om te verdwijnen in een goed boek. Dit concept blijft geldig, ook al is de specifieke gratis reisdag niet meer een jaarlijks evenement. De NS blijft de samenwerking voortzetten met een nieuwe invulling. Dit betekent dat de nadruk ligt op het stimuleren van lezen als een manier om de reistijd te benutten, in plaats van het aanbieden van een gratis reisdag.
De overgang van de gratis reisdag naar een breder concept van lezen in de trein is een reactie op de veranderende omstandigheden, zoals de coronapandemie en de veranderingen in reisgedrag. De NS kiest ervoor om de samenwerking te handhaven, maar met een andere aanpak. Dit betekent dat de traditie van het Boekenweekgeschenk als vervoerbewijs niet meer terugkomt in de vorm van een gratis reisdag, maar dat het concept van lezen in de trein blijft bestaan als een belangrijk onderdeel van de reiservaring.
Conclusie
De samenwerking tussen NS en de CPNB rondom de Boekenweek heeft een unieke plaats in de Nederlandse cultuur ingenomen. Gedurende meer dan twintig jaar was de "Vrij Reizen Dag" een hoogtepunt, waarbij duizenden reizigers met het Boekenweekgeschenk gratis mochten reizen. Deze traditie, die al achttien keer is georganiseerd, was een succesvolle combinatie van literatuur en vervoer. Echter, de coronapandemie heeft geleid tot het afschaffen van deze specifieke dag. De NS en CPNB kiezen nu voor een nieuwe invulling van de samenwerking, waarbij de nadruk ligt op het stimuleren van lezen tijdens het reizen als een continu proces. Hoewel de gratis reisdag niet meer terugkomt, blijft het concept van "Tijd voor Lezen" een belangrijk onderdeel van de reiservaring. De NS blijft de Boekenweek sponsoren en ondersteunt campagnes zoals de NS Publieksprijs en Zomerlezen, om de binding tussen lezen en reizen te versterken.