Toegankelijkheid is een belangrijk thema binnen de Nederlandse toeristische sector. Vele bezoekers zijn gevoelig voor zintuiglijke prikkels zoals geluid, licht, geur of beweging. Om hen te ondersteunen bij het plannen van hun bezoek aan culturele en recreatieve locaties, zijn prikkelpictogrammen ontwikkeld. Deze pictogrammen bieden een visuele en directe manier om bezoekers in te lichten over de prikkels die aanwezig zijn op een locatie. Voor toeristen die gevoelig zijn voor deze prikkels vormen deze pictogrammen een waardevolle hulpmiddel bij het plannen van hun bezoek.
In dit artikel geven we een overzicht van de prikkelpictogrammen die specifiek zijn ontworpen voor het toegankelijk maken van attracties in Nederland. Wij bespreken hun doel, toepassing, richtlijnen voor gebruik en de betekenis van individuele pictogrammen. De informatie is gebaseerd op de officiële bronnen die verderop in de sectie Bronnen worden vermeld.
Wat zijn prikkelpictogrammen?
Prikkelpictogrammen zijn visuele symbolen die worden gebruikt om aan te duiden of een ruimte, activiteit of voorziening bepaalde zintuiglijke prikkels bevat. Deze pictogrammen zijn bedoeld voor mensen die gevoelig zijn voor prikkels zoals geluid, licht, geur of beweging. De pictogrammen worden bijvoorbeeld gebruikt in musea, theaters, bioscopen en andere culturele instellingen om bezoekers van tevoren in te lichten over mogelijke prikkels die tijdens hun bezoek aanwezig kunnen zijn.
De pictogrammen zijn eenvoudig en herkenbaar ontworpen zodat ze makkelijk geïnterpreteerd kunnen worden. Ze worden vaak gebruikt in combinatie met een korte tekstuele beschrijving op bordjes of in kaarten. Deze combinatie helpt bezoekers om snel een keuze te maken of een alternatieve route te plannen, indien nodig.
Doel en toepassing
Het doel van prikkelpictogrammen is om ruimtes en activiteiten toegankelijker te maken voor mensen met een lage tolerantie voor prikkels. Door gebruik te maken van visuele symbolen wordt het mogelijk om informatie over de sfeer van een ruimte snel en begrijpelijk over te brengen. Prikkelpictogrammen zijn bijvoorbeeld van toepassing op de volgende aspecten:
- Sensorische prikkels zoals geluid, licht, geur of beweging.
- Veel mensen in een ruimte.
- Grote temperatuurverschillen tussen ruimtes.
- Veel informatie via schermen of voice-overs.
- Rustruimtes voor bezoekers die tijdelijk tot rust willen komen.
De pictogrammen zijn ontworpen voor gebruik in verschillende contexten, waaronder zorg, onderwijs en recreatie. Ze worden veel gebruikt in het speciaal onderwijs, dagbesteding en thuis, maar ook steeds vaker in toeristische instellingen en openbare ruimtes.
Richtlijnen voor het gebruik van prikkelpictogrammen
Om de pictogrammen effectief in te zetten en consistent te gebruiken, zijn er een aantal richtlijnen opgesteld. Deze richtlijnen zijn gebaseerd op de norm NEN 9120:2025 en worden voornamelijk gebruikt in het kader van toegankelijkheid en toegangsrichtlijnen in Nederland. Hieronder volgt een overzicht van de belangrijkste richtlijnen:
- Gebruik geen rode of groene kleur voor de pictogrammen. Deze kleuren worden namelijk vaak gebruikt voor pictogrammen die gerelateerd zijn aan veiligheid en brandveiligheid.
- Plaatsing van het bordje moet op een beslispunt zijn waar bezoekers kunnen kiezen of ze een ruimte met prikkels in gaan. Dit helpt bezoekers om een alternatieve route te kiezen.
- Hoogte van het bordje moet tussen 1200 mm en 1600 mm liggen vanaf de vloer. Dit zorgt ervoor dat het pictogram goed zichtbaar is voor zowel kinderen als volwassenen.
- Grootte van het pictogram moet minimaal 900 × 900 mm zijn. Dit zorgt voor voldoende zichtbaarheid van het pictogram.
- Lettertype en lettergrootte moeten voldoen aan de eisen van de norm NEN 9120:2025. Dit zorgt voor leesbaarheid voor iedereen, ook voor personen met een visuele beperking.
Een belangrijk aspect van het gebruik van prikkelpictogrammen is de combinatie met een korte en duidelijke tekstuele omschrijving. Dit maakt de pictogrammen toegankelijker voor mensen die niet direct de betekenis van het pictogram kunnen begrijpen. De tekst moet de prikkel duidelijk aanduiden, bijvoorbeeld "Ruimte met veel geluid" of "Rustruimte beschikbaar".
Individuele pictogrammen
Sensorische prikkels
Het algemene pictogram voor sensorische prikkels duidt aan dat een ruimte bezoekers kan uitstellen aan zintuiglijke prikkels zoals geluid, licht, geur of beweging. Dit pictogram wordt vaak gebruikt om faciliteiten aan te duiden die gericht zijn op mensen die gevoelig zijn voor prikkels. Het pictogram is ontworpen om duidelijk en herkenbaar te zijn in verschillende situaties.
Rustruimte
Een pictogram voor rustruimte geeft aan dat er een stille, afgesloten plek beschikbaar is waar bezoekers tijdelijk tot rust kunnen komen. Deze rustruimtes zijn vaak uitgerust met een zachte stoel en zonder fel licht. Het pictogram is ontstaan in Japan, waar het gebruikt wordt om ‘sensory rooms’ aan te duiden. Het is belangrijk dat deze ruimte makkelijk te vinden is, bijvoorbeeld wanneer iemand in paniek raakt.
Fel licht
Het pictogram voor fel licht geeft aan dat er op een bepaalde plek fel licht is aanwezig. Dit kan bijvoorbeeld het geval zijn bij de overgang van een donkere ruimte naar een ruimte met daglicht. Voor bezoekers die gevoelig zijn voor lichtprikels is dit pictogram een waardevolle hulpmiddel om te weten wat hen te wachten staat.
Veel mensen
Het pictogram voor "veel mensen" geeft aan dat er soms veel mensen in een kleine ruimte aanwezig zijn. Dit kan bijvoorbeeld het geval zijn in een café of bij de ingang waar mensen moeten wachten. Het pictogram helpt bezoekers om te weten dat er mogelijkerwijs drukte is en dat dit een prikkel kan zijn die lastig kan zijn voor sommige bezoekers.
Groot temperatuurverschil
Het pictogram voor groot temperatuurverschil duidt aan dat er grote temperatuurverschillen tussen ruimtes kunnen zijn. Dit kan bijvoorbeeld het geval zijn door het gebruik van airconditioning. Voor bezoekers die gevoelig zijn voor temperatuurveranderingen is dit pictogram een waardevolle hulpmiddel.
Sterke geur
Het pictogram voor sterke geur geeft aan dat er op een bepaalde plek een sterke geur aanwezig is. Dit kan bijvoorbeeld het geval zijn van kunstmatige luchtjes of kunstwerken. Het pictogram helpt bezoekers om te weten wat hen te wachten staat.
Veel informatie
Het pictogram voor veel informatie geeft aan dat er op een bepaalde plek veel informatie beschikbaar is. Dit kan bijvoorbeeld het geval zijn via voice-overs of interactieve schermen. Het pictogram helpt bezoekers om te weten dat er mogelijkerwijs overweldigende hoeveelheden informatie zijn aanwezig.
Helling / Drempel
De pictogrammen voor helling en drempel duiden aan dat er mogelijkerwijs obstakels zijn die het evenwicht van bezoekers kunnen beïnvloeden. Dit kan bijvoorbeeld het geval zijn bij opstapjes, schuine vloeren, trappen zonder leuning of stoelen zonder arm- of rugleuning. Voor bezoekers die gevoelig zijn voor bewegingsprikels is dit pictogram een waardevolle hulpmiddel.
Prikkelplattegrond
Een prikkelplattegrond (of sensorische plattegrond) is een kaart die speciaal is ontworpen voor mensen die gevoelig zijn voor prikkels. Deze kaart gebruikt prikkelpictogrammen om aan te duiden waar bepaalde prikkels aanwezig zijn. Zo kunnen bezoekers beter zien wat ze kunnen verwachten tijdens hun bezoek aan een locatie.
Prikkelplattegronden worden vaak gebruikt in musea, theaters, bioscopen en andere culturele instellingen. Ze zijn een waardevolle hulpmiddel voor bezoekers die gevoelig zijn voor prikkels en die graag van tevoren willen weten wat hen te wachten staat.
Licentie en voorwaarden
De prikkelpictogrammen mogen onder bepaalde voorwaarden gebruikt worden. De pictogrammen zijn beschikbaar via een CC BY-NC-ND 4.0 licentie. Dit betekent dat de pictogrammen gratis gebruikt mogen worden, maar onder bepaalde voorwaarden:
- De pictogrammen mogen niet verkocht of doorverkocht worden.
- De pictogrammen mogen niet aangepast worden.
- De naam "Stichting Onbeperkt Genieten, Jaap Knevel" moet altijd genoemd worden.
De licentie is aangepast in 2026 van CC BY-SA 4.0 naar CC BY-NC-ND 4.0. Dit betekent dat er nu striktere voorwaarden zijn voor het gebruik van de pictogrammen.
Makers van de pictogrammen
De prikkelpictogrammen zijn ontwikkeld door Stichting Onbeperkt Genieten, die de pionier is op het gebied van prikkelarm cultuuraanbod. De pictogrammen zijn ontstaan uit de scriptie van Jaap Knevel, die werkt aan kaarten, handleidingen en archieven. Zijn werk is gemaakt voor mensen uit veel verschillende landen. Hij geeft ook les en heeft ervaring in de kunstwereld.
Stichting Onbeperkt Genieten werkt in samenwerking met culturele organisaties om ervoor te zorgen dat hun locaties en activiteiten toegankelijk zijn voor een nieuw publiek. Dit helpt om een bezoek aan een museum, (film)theater of podium mogelijk te maken voor een grote groep mensen met een lage tolerantie voor prikkels.
Conclusie
Prikkelpictogrammen vormen een belangrijk onderdeel van het toegankelijkheidsbeleid in de Nederlandse toeristische sector. Voor toeristen die gevoelig zijn voor zintuiglijke prikkels zijn deze pictogrammen een waardevolle hulpmiddel om hun bezoek te plannen. De pictogrammen geven bezoekers inzicht in mogelijke prikkels die aanwezig kunnen zijn op een locatie, waardoor zij beter voorbereid zijn op wat hen te wachten staat.
De pictogrammen worden vaak gebruikt in combinatie met een korte en duidelijke tekstuele omschrijving, wat ervoor zorgt dat ze toegankelijker zijn voor iedereen. Daarnaast zijn er richtlijnen opgesteld voor het gebruik van de pictogrammen, waaronder richtlijnen voor kleur, plaatsing, hoogte en grootte. Deze richtlijnen helpen ervoor zorgen dat de pictogrammen consistent en effectief worden gebruikt.
Voor toeristen die gevoelig zijn voor prikkels is het belangrijk om te weten dat er speciale faciliteiten zoals rustruimtes beschikbaar zijn. De pictogrammen helpen hen om deze faciliteiten te vinden en te gebruiken. Door gebruik te maken van deze pictogrammen wordt het bezoek aan culturele en recreatieve locaties toegankelijker voor een breder publiek.