Penningen vormen een unieke en waardevolle aspect van de Nederlandse geschiedenis, cultuur en kunst. Ze zijn meer dan alleen miniaturen van beeldhouwkunst – ze zijn herinneringen aan historische gebeurtenissen, symbolen van vriendschap of loyaliteit, en bewijs van artistieke expressie. In dit artikel worden de meest interessante aspecten van penningen in het licht geplaatst, met nadruk op hun culturele, historische en artistieke betekenis. Op basis van beschikbare informatie uit musea, collecties en tentoonstellingen, wordt een overzicht gegeven van de rol die penningen spelen in het verleden en heden van Nederland.
Penningen en hun betekenis
Penningen zijn kleine, handzame objecten die vaak gebruikt worden als herinnering aan een specifieke gebeurtenis, organisatie of persoon. In tegenstelling tot munten, worden penningen niet gebruikt als betaalmiddel, maar vervullen ze een emotionele, culturele of artistieke functie. Ze kunnen gemaakt worden van diverse materialen, zoals zilver, messing of zeldzame edelmetalen, en vaak worden ze belegd met afbeeldingen of tekst die een verhaal vertellen.
In museale contexten vallen penningen vaak onder de categorie beeldhouwkunst, omdat ze vaak gemaakt worden door erkende kunstenaars en een hoge mate van detail en expressie bevatten. Het Nederlands Economisch Penningkabinet (NEPK), bijvoorbeeld, bevat een collectie van circa 2.800 penningen die een kijkje geven in de economische, sociale en artistieke geschiedenis van Nederland sinds 1900. Deze collectie is verbonden aan de Erasmus Universiteit Rotterdam en wordt beheerd door de Universiteitsbibliotheek. Het NEPK biedt dus niet alleen inzicht in economische ontwikkelingen, maar ook in de artistieke en culturele trends van het land.
De collectie van het NEPK is beschikbaar via een database, waardoor onderzoekers en nieuwsgierige bezoekers toegang kunnen krijgen tot gedetailleerde beschrijvingen van elk exemplaar. Deze benadering maakt de collectie toegankelijk voor iedereen, ongeacht hun achtergrond of interesse. Hiermee wordt een brug geslagen tussen de historische waarde van penningen en hun huidige betekenis in academisch en cultureel onderzoek.
Penningen als kunstwerken
Penningen zijn niet alleen historische artefacten, maar ook kunstwerken in eigen rechten. In Nederland is de kunst van het maken van penningen sterk verbonden met de beeldende kunst. De Vereniging voor Penningkunst (VPK), gesticht in 1925, speelt een centrale rol in de ontwikkeling en bewaring van deze kunstvorm. In 2025 viert de VPK haar honderdjarig bestaan, een feit dat in 2025 wordt herdacht met een jubileumtentoonstelling in het Museum Henriette Polak in Zutphen. De tentoonstelling, genaamd "Handzame sculpturen", toont een reeks penningen die zijn gemaakt door bekende kunstenaars zoals Charlotte van Pallandt, Piet Esser en Frank Letterie.
Deze tentoonstelling benadrukt dat de kunst van de penning nog steeds springlevend is en aantrekt jonge kunstenaars die zich op deze vorm van beeldhouwkunst willen specialiseren. De VPK organiseert jaarlijks kunstpenningen, waardoor een levendige traditie wordt voortgezet. Het tentoonstellen van deze objecten in een museale context benadrukt de artistieke kwaliteit en het culturele belang van penningen.
Penningen in de praktijk
Naast hun artistieke en historische waarde zijn penningen ook van praktisch belang geweest. In het verleden werden ze bijvoorbeeld gebruikt als toegangskaartjes, identiteitsbewijzen of zelfs als middelen van controle. Zo hadden leden van het Dordtse Fruiteniersgilde in de 18e eeuw een penning die hen toegang gaf tot de markt en hun kwaliteit bewaakte. Deze penningen waren uitgerust met het symbool van een appelboom en bevatten de naam van het lid en de datum van uitgifte. Ze werden gebruikt bij bijeenkomsten, zoals begrafenissen, en gaven toegang tot de markt. Op deze manier kon het gilde zowel de kwaliteit van de verkochte producten als de aanwezige handelaren bepalen.
Een ander voorbeeld is de noodmunt uit Haarlem. Gedurende oorlogen of crises kon het reguliere muntgeld tekortschieten, wat leidde tot de invoering van noodmunten. Deze muntstukken, vaak gemaakt van minder waardevolle materialen, waren enkel geldig binnen de belegerde stad. Ze werden gebruikt om soldaten en burgers te betalen, waardoor de economie op gang kon worden gehouden.
Penningen hebben ook hun rol gespeeld in heroïsche daden. In 1808 kreeg schipper Jan van Dijk een gouden medaille van Lodewijk Napoleon voor zijn heldendood tijdens de Napoleontische oorlogen. Zijn daad van verzet tegen de Engelsen – waarbij hij Engelse troepen afwees en zijn schip terugbracht naar Nederland – werd beloond met een officieel herdenkingsobject. Deze medaille is een duidelijk voorbeeld van hoe penningen kunnen dienen als zowel persoonlijke herinnering als symbolisch teken van nationale waarden.
Penningen in het huidige tijdperk
Hoewel penningen in het verleden vooral een praktische of symbolische functie vervulden, zijn ze in de moderne tijd vooral van collectieve of historische aard geworden. Ze worden vaak gebruikt als herinnering aan feestdagen, jubilea of sportieve prestaties. Zo zijn er draagtekens van lopewedstrijden zoals de Dordtse avondvierdaagse, waarbij kinderen een afstand lopen om een medaille te verdienen. Deze medailles zijn niet alleen een herinnering aan een fysieke inspanning, maar ook aan een gemeenschappelijke activiteit die sport en gezondheid bevordert.
Tegenwoordig worden penningen ook gebruikt in commerciële contexten, zoals bij beurzen en veilingen. Munthandel Reekers is bijvoorbeeld een bedrijf dat penningen en munten verkoopt via internet, met actuele voorraad en een systeem voor reservering en betaling. Het bedrijf is actief op beurzen en biedt een breed spectrum aan historische en collectieve objecten. Voor kopers is het belangrijk om te weten dat penningen die online worden aangeboden niet altijd beschikbaar zijn bij de bestelling, omdat ze snel kunnen worden gereserveerd of verkocht.
Penningen in musea en tentoonstellingen
Musea spelen een sleutelrol in het bewaren en tentoonstellen van penningen. Huis van Gijn, bijvoorbeeld, heeft een rijke collectie penningen die te zien zijn in hun tentoonstellingen. Deze collectie omvat zowel historische herinneringspenningen als kunstwerken die specifiek zijn gemaakt voor tentoonstellingen of herdenkingsgebeurtenissen. Het museum benadrukt dat penningen een waardevolle bron zijn voor historisch en artistiek onderzoek.
Een ander voorbeeld is het Batavia Museum, dat een vaste presentatie heeft over belastinggeschiedenis en de Douane. Deze tentoonstelling is gericht op zowel jonge als oude bezoekers en biedt interactieve elementen om het verleden van de Nederlandse douane te verkennen. Penningen zijn hieronder opgenomen als onderdeel van de collectie die de geschiedenis van belastingheffing en douanecontrole verbeeldt.
Conclusie
Penningen zijn meer dan alleen miniaturen van kunstwerken of herinneringsstukken. Ze zijn levende documenten van de geschiedenis, culturele uitdrukkingen en artistieke prestaties. Of het nu gaat om een historische herdenkingspenning, een kunstobject van een erkende beeldhouwer of een praktische toegangskaart, penningen vertellen elk hun eigen verhaal. Ze zijn een brug tussen verleden en heden, tussen kunst en historie, en tussen individuen en gemeenschappen.
Voor toeristen en爱好者 van Nederlandse cultuur bieden penningen een unieke manier om in te duiken in het rijke verleden van het land. Musea, collecties en tentoonstellingen zoals die van het NEPK, Huis van Gijn en het Batavia Museum tonen hoe belangrijk penningen zijn geweest en nog steeds zijn in de Nederlandse maatschappij. Voor wie geïnteresseerd is in het verleden, de kunst of de geschiedenis, zijn penningen meer dan alleen een collectieobject – ze zijn een deur naar een wereld van verhalen, herinneringen en kunst.