Het behoud en de revitalisering van cultureel erfgoed spelen een steeds belangrijkere rol in de ontwikkeling van krimpgebieden. In de context van toerisme, woonruimte en economische groei, kan erfgoed niet alleen dienen als een bron van identiteit en trots voor lokale gemeenschappen, maar ook als een effectief instrument om bezoekers en nieuwe inwoners aan te trekken. In dit artikel worden enkele praktijkvoorbeelden en inzichten besproken die zijn afgeleid uit internationale ervaringen en lokale projecten in Nederland. De nadruk ligt op hoe erfgoed, door geschikte benutting en bewustwording, een aantrekkende kracht kan worden in gebieden die met krimp en afbouw te maken hebben.
Erfgoed en toerisme in krimpgebieden
In verschillende regio's over de wereld is het gebruik van erfgoed als middel om krimp te bestrijden en economische activiteit op gang te brengen, met succes toegepast. In Nederland zijn er al enkele projecten waarbij erfgoed centraal staat in het revitalisatieproces. Een duidelijk voorbeeld hiervan is de Franse landbouwregio Limousin. In deze regio wordt het indrukwekkende landschap, waarin natuurgebieden en historische dorpen zijn opgenomen, gebruikt om toeristen aan te trekken. Leegstaande huizen en boerderijen worden herbestemd tot toeristische faciliteiten, zoals accommodaties en wandelpaden. Zo wordt het erfgoed van de regio benut om nieuwe economische impulsen te geven.
Een vergelijkbare aanpak is te zien in Manchester, een voormalige textielstad die in de jaren 60 van de vorige eeuw te maken kreeg met grootschalige krimp. Hier zijn de lege fabrieken en havens omgebouwd tot centra voor cultureel ondernemerschap. Door het ontwikkelen van creatieve bedrijven, zoals platenmaatschappijen, studio's en andere culturele activiteiten, is het stadsbeeld herwonnen en is het aantal toeristen gestegen. Twintig jaar na de start van deze revitalisatieprojecten bleek het resultaat duurzaam en aantrekkelijk genoeg om zichzelf te financieren en te onderhouden.
Erfgoed als ontmoetingsplaats en sociaal katalysator
Een andere manier waarop erfgoed een rol kan spelen in krimpgebieden is door het als een ontmoetingsplek te gebruiken. In de oude ijzergieterij van Ulft in de Achterhoek is een duidelijk voorbeeld van dit fenomeen te vinden. Hier is een complex van gebouwen omgebouwd tot een hotspot waar kantoren, werkplaatsen, woningen, culturele faciliteiten zoals een bibliotheek en horeca gerealiseerd zijn. Deze combinatie van functies heeft niet alleen tot een nieuwe economische impuls geleid, maar ook tot een sterkere binding van de lokale bevolking aan het gebied. Het erfgoed dient hier als een gemeenschapsplek waar mensen elkaar ontmoeten en activiteiten ontwikkelen die gericht zijn op zowel de lokale bewoners als externe bezoekers.
In dit context is het belang van erfgoed als symbool en bron van trots voor de inwoners van een regio essentieel. Zoals het Duitse voorbeeld van het Gartenreich in Dessau-Wörlitz laat zien, kan erfgoed ook functioneren als een 'totempaal' dat mensen bindt aan hun omgeving. Hier is sprake van een 142 km² groot gebied met landhuizen en prachtige parken in een rivierenlandschap. Tijdens de DDR-periode werd het slecht onderhouden en kwamen veel gebouwen leeg te staan. Door middel van culturele programmeringen zoals concerten, literaire optredens en theatervoorstellingen is het gebied echter weer tot leven gekomen en trekt het nu nieuwe bezoekers. Deze benutting van erfgoed helpt ook om sociale cohesie te bevorderen en versterkt de identiteit van de regio.
Sociaal-economische functie van erfgoed
Erfgoedprojecten in krimpgebieden combineren na verloop van tijd verschillende functies. Deze projecten hebben zowel een sociaal-economische als een symboolfunctie. Zo is er sprake van een aantrekkende functie, waarbij erfgoed bezoekers uitlokken en economische activiteit stimuleert, als ook een bindende functie, waarbij erfgoed mensen verbindt en een gevoel van gemeenschap versterkt. In dit opzicht is het gebruik van erfgoed niet alleen een strategie voor revitalisering, maar ook een middel om sociale verankering en woonstabiliteit te bevorderen.
Een duidelijk voorbeeld is het herstel en beheer van het Ampelhaus in Oranienbaum, Duitsland. Dit monumentale pand was slecht onderhouden en leeggebleven tot een Nederlandse kunstenaarsgroep het in 2012 aankocht. De kunstenaars herstelden het gebouw en gaven het een nieuwe functie als expositie- en ontmoetingsruimte. Deze actie liet zien hoe erfgoed kan worden benut om zowel culturele activiteiten als sociale interacties mogelijk te maken.
De rol van erfgoed in toeristische ontwikkeling
In de toeristische context is het gebruik van erfgoed een krachtige strategie om gebieden met krimp te revitaliseren. Het benutten van historische gebouwen, landschappen en culturele activiteiten kan leiden tot het aantrekken van toeristen, het aanbod van accommodaties en het ontwikkelen van lokale economieën. In het geval van het Plateau de Millevaches in Limousin is het aanbod van gidsgeleide wandelreizen een succesvolle strategie gebleken. Deze activiteiten geven toeristen niet alleen een beeld van de natuur en geschiedenis van de regio, maar zorgen ook voor de benutting van leegstaande huizen en het ontwikkelen van een toeristische infrastructuur.
In Nederland is een vergelijkbare aanpak toegepast in Regio Parkstad in Zuid-Limburg. Dit oude mijngebied is ontwikkeld rondom thema’s zoals ‘recycling’ en nieuwe energie. Het erfgoed van het mijngebied wordt hier benut om een duurzame en innovatieve regio te creëren. Hierdoor is het mogelijk om niet alleen toeristen aan te trekken, maar ook jonge werknemers en bedrijven die zich richten op duurzame ontwikkeling.
Conclusie
Erfgoed speelt een centrale rol in de revitalisering van krimpgebieden. Het kan worden benut als een aantrekkende kracht voor toeristen, een ontmoetingsplek voor lokale gemeenschappen en een symbool van identiteit en trots. Door geschikte benutting en bewustwording van het erfgoed, kunnen krimpgebieden zich niet alleen herstellen, maar ook duurzaam worden. In het artikel zijn duidelijke voorbeelden uit Nederland en internationale regio’s besproken die laten zien hoe erfgoed kan bijdragen aan economische groei, sociale cohesie en toeristische aantrekkingskracht. Deze strategieën kunnen nuttig zijn voor toekomstige revitalisatieprojecten en voor het verdiepen van de rol van erfgoed in de huidige maatschappij.