In de wereld van de literatuur en de geschiedenis van de wetenschap zijn er verhalen die de grenzen tussen feit en fictie vervagen, en die een fascinerend licht werpen op de ethische dilemma's van hun tijd. Het verhaal van de Russische wetenschapper Ilya Ivanov, die in de jaren twintig probeerde om hybriden tussen mens en mensaap te creëren, is zo'n verhaal. Het dient als historisch ankerpunt en als inspiratiebron voor hedendaagse verhalen. In de roman Ivanov van Hanna Bervoets wordt deze obscure wetenschappelijke obsessie verweven met het persoonlijke verhaal van een jonge student in New York. Dit artikel duikt diep in de thematiek van Bervoets' roman en plaatst deze in een context die relevant is voor reizigers die geïnteresseerd zijn in literaire landschappen en de complexiteit van de menselijke aard. Hoewel de reis in het boek niet door Nederlandse landschappen voert, belicht het de existentiële vragen die elke reiziger, waar ook ter wereld, kan tegenkomen: de zoektocht naar identiteit, de confrontatie met morele grenzen en de fascinatie voor het verleden.
De Historische Context: Ilya Ivanov en zijn Obsessie
Om de roman van Hanna Bervoets volledig te waarderen, is het essentieel om de historische figuur Ilya Ivanov te begrijpen. Volgens de beschikbare gegevens was Ivanov (1870-1932) een leven lang geobsedeerd door hybriden, kruisingen van twee diersoorten. Hij meende dat hybriden wellicht tot een verbetering van soorten zouden kunnen leiden. Vanaf 1924 deed hij verwoede pogingen om een kruising tussen een mens en een mensaap tot stand te brengen, een project waarvoor hij de medewerking kreeg van het gerenommeerde Franse Institut Pasteur en de Russische overheid.
De experimenten vonden plaats in een laboratorium in Frans-Guyana, waar Ivanov menselijk sperma insemineerde bij mensapen. Dit liep op niets uit. Vervolgens ontstond er een plan om de omgekeerde weg te bewandelen: sperma van mensapen bij vrouwen inbrengen. Hiervoor kreeg hij echter geen toestemming. Zijn dood, vrij kort na dit project, maakte een einde aan dit bizarre plan. Het verhaal van Ivanov is er een van een wetenschappelijke obsessie die, gezien vanuit de moderne ethiek, wordt beschouwd als een project dat je je afvraagt hoe men er ooit achter heeft kunnen staan. Het dient als een krachtig symbool voor de grenzen van de wetenschap en de maatschappelijke normen van die tijd.
De Roman Ivanov van Hanna Bervoets: Een Verweving van Verleden en Heden
Hanna Bervoets neemt de lezer mee in een narratief dat twee tijdslijnen met elkaar verweeft. De roman begint in Moskou in 1922, waar de bolsjewieken de macht hebben gegrepen en Ivanov zijn droom nastreeft. Vervolgens verplaatst het verhaal zich naar New York in 1994, ten tijde van de aidsepidemie op haar hoogtepunt. In deze stad arriveert de jonge, homoseksuele Felix van der Elsken om journalistiek te studeren. Hij probeert er te worden wie hij altijd wilde zijn, maar hij vindt zijn draai niet direct.
Felix raakt gefascineerd door virologe Helena Frank, die onderzoek doet naar het ontstaan van het hiv-virus. Zij heeft het vermoeden dat er een link is tussen aids en de experimenten met mensapen van Ivanov. Helena is geobsedeerd door Ivanovs kruisingsexperimenten en wil zijn onderzoek overdoen. Ze wil een kruising tussen een mens en een dier creëren om die als proefdier te gebruiken, omdat ze van mening is dat het doel de middelen rechtvaardigt; het leven van de kruising kan de levens van vele anderen redden. Felix raakt verstrikt in een gevaarlijke driehoeksrelatie met Helena en haar jongere assistente Lois, waardoor persoonlijke gevoelens en wetenschappelijke ambitie een gecompliceerde mix vormen. De roman fungeert als een psychologisch spiegelpaleis, waarin de personages klem komen te zitten en hun leven overhoop wordt gegooid.
De Ethische Discussie: Grenzen, Emancipatie en Ongelijkheid
Een centraal thema in de roman en de historische context is het overschrijden van grenzen. Helena Frank verdedigt haar plan voor een nieuwe kruising door te stellen dat ethische normen die zeggen dat het overschrijden van dit soort grenzen onacceptabel is, slechts hiërarchieën in stand houden. Ze stelt dat deze normen de mens buiten de natuur en boven het dier plaatsen. In een interview in het NRC (8 januari 2016) stelt auteur Hanna Bervoets zelf dat een norm geen waarheid is, maar een constructie.
De discussie spitst zich toe op de vraag of het creëren van een hybride wezen moreel verantwoord is. Volgens Helena is het dat, omdat het kan bijdragen aan het redden van levens. Felix is het hier niet mee eens en vindt dat ze hiermee een grens overschrijdt. Helena's weerwoord is dat grenzen altijd bepaald zijn door mensen die baat hebben bij die grenzen en die er baat bij hebben dat er tegenstellingen zijn (tussen mannen en vrouwen, wit en zwart, rijk en arm, hetero's en homoseksuelen). Wanneer een groep zich daartegen verzet, wordt dat emancipatie genoemd, wat niets meer is dan het verschuiven van de grenzen. Ze stelt dat de grenzen in Ivanovs tijd anders lagen, maar dat dit niet betekent dat ze toen verkeerd waren en nu goed. De ene grens is niet legitiemer dan de andere.
Dit thema van ongelijkheid loopt als een rode draad door de beschikbare informatie over het boek. Ivanov deed zijn onderzoek om het gelijkheidsideaal van het marxisme te ondersteunen, maar vrouwen speelden in zijn onderzoek alleen een bijrol. Olga mocht wel mee tijdens de rondleiding, maar liever niet als hij Tarzan onderzocht. Ook Helena’s onderzoek kent een vorm van ongelijkheid; de kruising die ze zou creëren, zou nooit als mens beschouwd worden en nooit de rechten van een mens kunnen krijgen, waarmee je die toch weer ondergeschikt maakt aan de mens. Lois is ook bezig met ongelijkheid, in de context van hoe O.J. Simpson in de media wordt neergezet en de gedachte dat Helena geschorst zou zijn omdat ze een vrouw is.
De Persoonlijke Reis van Felix: Identiteit en Verwerking
Naast de wetenschappelijke en ethische thematiek is Ivanov ook een coming of age-verhaal. Felix komt in New York aan om journalistiek te studeren, maar vooral om te worden wie hij wil zijn. Hij accepteert zijn homoseksualiteit in deze periode, die hij herinnert als soms verwarrend. Zijn relatie met Helena lijkt in zijn herinnering een stabiel rustpunt, maar schijn bedriegt. De driehoeksverhouding met Lois en Helena zorgt voor complexiteit.
Twintig jaar na dato, rond zijn 30e, kijkt Felix terug. Hij heeft een vaste relatie met Jonas uit Brabant en probeert zijn verleden in New York weg te drukken door kickboksen te gaan, een nieuwe baan als coach te accepteren en zijn relatie serieuzer te maken door een samenlevingscontract te tekenen. Hij schrijft en publiceert korte verhalen als hobby, maar houdt zowel zijn verleden in New York als het schrijven geheim voor Jonas. Felix vraagt zich af of hij verlegen of alleen lui is, op basis van vluchtige contacten die hij legt tijdens zijn rondreis. Het schrijven zelf wordt in de roman gethematiseerd; de hoofdpersoon schrijft als hobby korte verhalen, en de roman zelf is een van die verhalen. Dit meta-element voegt een laag van zelfreflectie toe aan het verhaal.
Stijl en Ontvangst: Buitengewoon Scherpe Zinnen
De stijl van Hanna Bervoets wordt in de beschikbare recensies geprezen. Ze is bedreigd in het beschrijven van situaties waarin haar personages klem zitten. Ivanov wordt beschouwd als Hanna Bervoets op haar best: een bizar verhaal met realistische, aansprekende personages beschreven in buitengewoon scherpe zinnen. Bijna-sciencefiction wordt afgewisseld met adembenemende beschouwingen. De roman combineert een smakelijk broodje aap met een verhaal waar je nog lang op kunt kauwen, en verheft dit tot een gedegen psychologisch drama. De ontvangst is overwegend positief, met vier sterren in zowel de Volkskrant als HP/De Tijd, en De Standaard oordeelt dat het een psychologisch spiegelpaleis is.
Conclusie
De roman Ivanov van Hanna Bervoets biedt een diepgaande verkenning van de grenzen van de wetenschap, de aard van ethische normen en de persoonlijke zoektocht naar identiteit. Door het historische verhaal van Ilya Ivanov te verweven met het hedendaagse verhaal van Felix in New York, creëert Bervoets een narratief dat zowel historisch interessant als psychologisch relevant is. De thema's van ongelijkheid, emancipatie en de constructie van normen zijn universeel en resoneren met de vragen die reizigers en denkers over de hele wereld bezighouden. Het verhaal herinnert ons eraan dat grenzen vaak slechts percepties zijn, maar dat het overschrijden daarvan verstrekkende gevolgen kan hebben, zowel voor individuen als voor de samenleving als geheel.